Ốp lát gạch: cách tính hao hụt để không thiếu hàng

Phòng khách 24 m². Chủ nhà mua đúng 24 m² gạch. Thợ lát tới hàng cuối thì thiếu 6 viên. Ra cửa hàng mua thêm, cùng mã, cùng hãng — nhưng khác lô sản xuất, và màu lệch một chút. Sáu viên đó nằm ngay giữa phòng.

Bài này nói về cách tính lượng gạch cần mua để không rơi vào tình huống đó, và vì sao mua dư không phải là lãng phí.

Vì sao không nên mua gạch đúng bằng diện tích?

Bốn nguồn hao hụt, không nguồn nào tránh được:

Cắt gạch ở mép. Phòng hiếm khi chia hết cho kích thước gạch. Viên bị cắt thì phần thừa thường không dùng được ở chỗ khác.
Vỡ khi vận chuyển và thi công. Gạch men mỏng, va chạm là mẻ góc. Tỷ lệ vỡ tự nhiên khoảng 1–2%.
Gạch lỗi trong hộp. Cong vênh, lệch màu, sứt cạnh. Nhà máy nào cũng có tỷ lệ lỗi.
Dự trữ để sửa sau này. Vài năm sau nứt một viên, hoặc khoan trúng. Không có gạch dự trữ thì phải thay cả mảng.

Nguồn thứ tư ít người tính đến, và nó là lý do nên mua dư hơn mức tối thiểu.

Tỷ lệ hao hụt theo cách lát

Cách lát	Hao hụt
Lát thẳng, phòng vuông vắn	5 – 7%
Lát thẳng, phòng nhiều góc cạnh	8 – 10%
Lát so le (kiểu gạch xây)	10 – 12%
Lát chéo 45°	15 – 20%
Lát xương cá	15 – 25%
Gạch khổ lớn (trên 80×80)	+3% so với bảng trên

Lát chéo tốn gấp ba lần lát thẳng, vì mọi viên ở mép tường đều phải cắt và phần cắt đi là hình tam giác — gần như không tận dụng được.

Nếu chọn lát chéo cho đẹp thì phải tính vào ngân sách ngay từ đầu, đừng để phát sinh giữa chừng.

Cách tính — làm theo từng bước

Ví dụ phòng khách 6 m × 4 m, lát gạch 60×60, lát thẳng:

Diện tích: 6 × 4 = 24 m²
Cộng hao hụt 7%: 24 × 1,07 = 25,7 m²
Đổi ra viên: mỗi viên 60×60 = 0,36 m² → 25,7 ÷ 0,36 = 72 viên
Quy về hộp: hộp 4 viên → 72 ÷ 4 = 18 hộp
Cộng dự trữ: thêm 1 hộp → 19 hộp

Bước 4 quan trọng: gạch bán theo hộp, không bán lẻ viên. Nên luôn phải làm tròn LÊN đến hộp. Đây cũng là lý do con số cuối thường dư hơn 7% một chút.

Bước 5 là khoản đáng giá nhất trong cả phép tính. Một hộp gạch giá vài trăm nghìn, đổi lấy việc không bao giờ phải đi tìm đúng lô gạch sau ba năm.

Vì sao phải mua gạch cùng lô sản xuất?

Gạch men cùng mã nhưng khác lô thì màu có thể lệch nhẹ. Nhìn từng viên không thấy, lát cạnh nhau thì thấy rõ.

Mỗi hộp gạch có in mã lô (batch/lot) và cỡ (caliber) — con số chỉ sai lệch kích thước rất nhỏ giữa các mẻ nung.

Ba việc cần làm:

Mua một lần đủ số lượng, cùng lô. Đây là lý do lớn nhất để tính đúng ngay từ đầu.
Kiểm mã lô trên mọi hộp khi nhận hàng — cửa hàng có thể giao ghép từ hai lô mà không nói.
Giữ lại 1 hộp nguyên, ghi rõ mã lô lên hộp, cất ở chỗ khô.

Nếu buộc phải dùng hai lô, hãy dùng lô thứ hai cho khu vực khuất — trong tủ, sau cửa, ban công — chứ đừng trộn lẫn giữa phòng. Cách phát hiện vật tư bị tráo đổi trước khi tường trần che khuất, xem thêm tráo vật tư kém chất lượng — cách phát hiện trước khi tường trần che khuất.

Ba khoản vật tư đi kèm hay bị quên

1. Keo dán gạch hoặc vữa. Định mức khoảng 4–6 kg/m² cho keo dán, tuỳ độ dày lớp và độ phẳng nền. Phòng 24 m² cần khoảng 120 kg, tức 6 bao 20 kg.

Với gạch khổ lớn (80×80 trở lên) thì phải dùng keo, không dùng vữa xi măng thường — vì gạch lớn nặng và cần độ bám cao hơn.

2. Keo chà ron. Ít hơn nhiều: khoảng 0,3–0,5 kg/m². Nhưng phải chọn đúng loại — ron chịu nước cho khu ướt, ron thường cho phòng khô.

3. Nẹp góc và nẹp chuyển tiếp. Chỗ gạch gặp sàn gỗ, chỗ cạnh bậc, góc tường. Tính theo mét dài. Không có nẹp thì cạnh gạch lộ ra, dễ sứt và nhìn thô.

Ai chịu phần hao hụt khi ốp lát?

Đây là chỗ cần ghi rõ trong hợp đồng, vì hai cách làm cho ra hai kết quả khác nhau:

Chủ nhà tự mua gạch — chủ nhà chịu hao hụt. Nên chủ nhà phải tự tính đúng, hoặc nhờ thợ tính rồi cộng dự phòng.
Nhà thầu bao gạch — nhà thầu chịu. Nhưng khi đó họ đã tính hao hụt vào đơn giá, và thường tính cao hơn thực tế một chút.

Điểm cần thoả thuận trước: gạch thừa thuộc về ai? Nếu chủ nhà mua thì gạch thừa là của chủ nhà — phải yêu cầu thợ để lại, đừng để họ mang đi. Vài hộp gạch dư chính là gạch dự trữ cho vài năm sau. Nếu còn phân vân nên tự mua hay giao nhà thầu bao vật tư, xem thêm nên tự mua vật tư hoàn thiện hay giao thầu trọn gói.

Kiểm khi nhận hàng — bốn việc, mười phút

Đếm số hộp khớp với hoá đơn
Kiểm mã lô — mọi hộp cùng một mã
Mở ngẫu nhiên 2–3 hộp, xếp thử vài viên cạnh nhau xem màu có đều không
Đặt hai viên úp mặt vào nhau — phải khít, không cong vênh

Bốn việc này làm lúc xe còn ở cửa. Sau khi xe đi rồi thì đổi trả rất khó. Xem thêm hướng dẫn nghiệm thu ốp lát: độ phẳng, ron, độ dốc thoát nước để kiểm sau khi thợ đã dán xong.

Bố trí trước khi dán — bước quyết định lượng cắt

Cùng một phòng, cùng một loại gạch, hai thợ bố trí khác nhau thì lượng gạch phải cắt chênh nhau đáng kể. Đây là việc làm bằng phấn và thước, trước khi trộn một xô keo nào.

Nguyên tắc: đặt viên nguyên ở nơi dễ nhìn, đẩy viên cắt vào chỗ khuất.

Cụ thể với phòng khách:

Bắt đầu từ giữa phòng hoặc từ cửa vào, để hai mép đối diện có viên cắt bằng nhau — nhìn cân đối hơn là một bên nguyên, một bên cắt vụn
Tránh để viên cắt mỏng hơn một phần ba viên nguyên ở mép — dải gạch mỏng vừa xấu vừa dễ vỡ
Nếu tính ra mép chỉ còn dải 10 cm, hãy dịch cả lưới gạch đi nửa viên để hai mép cùng còn khoảng 35 cm

Với phòng tắm, ưu tiên khác: viên nguyên đặt ở tường đối diện cửa — đó là mặt nhìn thấy đầu tiên khi mở cửa. Viên cắt đẩy vào góc sau bồn cầu hoặc chỗ tủ che.

Cách kiểm trước khi thợ dán: yêu cầu xếp khô một hàng ngang và một hàng dọc, không dùng keo. Nhìn hai mép xem viên cắt rộng bao nhiêu. Không ưng thì dịch lưới, lúc này còn dịch được. Dán rồi thì không.

Mười phút xếp khô này cũng cho biết lượng cắt thật, tức là biết luôn con số hao hụt có đúng như tính không.

Câu hỏi thường gặp

Mua dư gạch có phí tiền không?

Không đáng kể so với rủi ro thiếu hàng giữa chừng. Một hộp gạch dự trữ giá vài trăm nghìn, trong khi phải đi tìm đúng lô gạch cũ sau vài năm gần như không thể — nhiều khi mẫu đã ngừng sản xuất.

Gạch dư không dùng hết có trả lại cửa hàng được không?

Tuỳ chính sách từng cửa hàng — nên hỏi rõ trước khi mua, đặc biệt với hộp gạch còn nguyên chưa mở. Vì vậy tính đúng số lượng cần mua ngay từ đầu vẫn tốt hơn là mua thật dư rồi tính chuyện trả lại.

Nói lại cho gọn

Hao hụt 5–7% lát thẳng, 15–20% lát chéo — chọn lát chéo thì tính vào ngân sách ngay từ đầu
Gạch bán theo hộp, luôn làm tròn LÊN, rồi cộng thêm 1 hộp dự trữ
Mua một lần, cùng mã lô — khác lô thì lệch màu, lát cạnh nhau là thấy
Giữ lại 1 hộp nguyên có ghi mã lô, cất chỗ khô
Ba khoản hay quên: keo dán 4–6 kg/m² · keo chà ron 0,3–0,5 kg/m² · nẹp góc
Thoả thuận trước: gạch thừa thuộc về ai — nếu chủ nhà mua thì yêu cầu để lại
Kiểm khi nhận hàng: đếm hộp · kiểm mã lô · mở thử xem màu · úp hai viên xem cong vênh