Why the lowest quote often is not the cheapest

Ba nhà thầu, cùng một căn nhà, giá chênh nhau 30%. Bạn chọn bên rẻ nhất. Sáu tháng sau, tổng chi phí thực tế cao hơn cả bên đắt nhất mà bạn đã từ chối.

Chuyện này lặp lại đủ nhiều để thành quy luật. Chọn thầu chỉ dựa vào giá thấp nhất là sai lầm phổ biến nhất — bài này giải thích tiền đi đâu, và cách nhìn ra trước khi ký.

Báo giá thấp có phải luôn là làm ăn gian?

Cần nói rõ điều này trước: giá thấp có thể hoàn toàn chính đáng. Một nhà thầu đang thiếu việc, hoặc đang thi công công trình bên cạnh nên tiết kiệm được chi phí đi lại, hoàn toàn có thể báo rẻ hơn mà vẫn làm tốt.

Vấn đề không phải giá thấp. Vấn đề là không biết vì sao nó thấp.

Câu hỏi đúng không phải "sao anh rẻ vậy?" mà là "báo giá này gồm những gì, và không gồm những gì?"

Sáu cách một báo giá trở nên thấp?

1. Thiếu hạng mục

Cách phổ biến nhất, và khó bắt nhất. Báo giá không ghi sai — nó chỉ không nhắc tới một số việc.

Những hạng mục hay bị bỏ ra ngoài:

Vận chuyển vật tư lên tầng, nhất là nhà không có thang máy
Dọn dẹp và chở phế thải đi
Bảo vệ sàn, thang máy, khu vực xung quanh trong lúc thi công
Điện nước phục vụ thi công
Giàn giáo, che chắn
Xử lý bề mặt cũ trước khi làm mới

Từng khoản không lớn. Cộng lại thường 5–12% giá trị hợp đồng, và đều rơi vào lúc bạn không còn lựa chọn nào khác ngoài trả thêm.

2. Ghi vật tư chung chung

Dòng ghi "Sơn nước trong nhà" có thể là sơn 800 nghìn một thùng, cũng có thể là 2,4 triệu. Cùng một dòng chữ, chênh ba lần.

Tương tự: "gạch 60×60", "thiết bị vệ sinh", "gỗ công nghiệp", "dây điện". Mỗi cái đều có phổ giá rất rộng.

Báo giá đầy đủ phải ghi: tên hãng, mã sản phẩm hoặc dòng sản phẩm, quy cách. Không ghi được thì phải ghi mức giá vật tư giả định — ví dụ "gạch 60×60, đơn giá vật tư 280.000đ/m², chênh lệch tính riêng".

3. Khối lượng tính thiếu

Đơn giá đúng, nhưng số lượng ít hơn thực tế. Đến khi làm thì phát sinh, tính theo đơn giá đã thoả thuận — nghe có vẻ công bằng, nhưng bạn đã mất quyền so sánh với nhà thầu khác từ lâu.

Cách kiểm: lấy vài dòng có khối lượng lớn, tự tính lại theo diện tích nhà. Không cần chính xác — chỉ cần biết nó ở khoảng đúng hay lệch hẳn.

Nếu ba báo giá có khối lượng khác nhau cho cùng một hạng mục, đó là dấu hiệu rõ nhất: ít nhất một bên tính sai, và bạn cần hỏi cả ba xem họ tính thế nào.

4. Không có dự phòng, nên mọi thứ thành phát sinh

Nhà cũ luôn có chuyện bất ngờ: tường bên trong mục, sàn không phẳng như tưởng, đường ống cũ nát. Nhà thầu có kinh nghiệm thường tính một khoản dự phòng, hoặc ít nhất ghi rõ những gì chưa khảo sát được.

Báo giá không có dòng nào như vậy thường không phải vì họ chắc chắn không có phát sinh — mà vì mọi bất ngờ đều sẽ thành khoản tính thêm.

5. Rút bớt ở chỗ không nhìn thấy

Đây là cách gây thiệt hại lâu dài nhất, vì bạn chỉ biết sau nhiều tháng:

Chống thấm quét 1 lớp thay vì 2–3
Bỏ lớp sơn lót chống kiềm
Dây điện tiết diện nhỏ hơn thiết kế
Keo dán gạch loại thường thay vì loại chuyên dụng
Thiếu lớp cán nền trước khi lát

Những thứ này nhìn không ra khi mới xong. Chúng lộ vào mùa mưa thứ hai.

6. Đội thợ mỏng, chạy nhiều công trình

Giá nhân công thấp đôi khi vì một đội đang nhận bốn công trình cùng lúc. Không ai nói dối bạn — chỉ là nhà bạn sẽ có những tuần vắng người.

Chi phí ở đây không phải tiền, mà là thời gian. Chậm ba tháng nghĩa là thêm ba tháng tiền thuê nhà, hoặc ba tháng chưa cho thuê được.

Cách so sánh cho công bằng?

Xem thêm cách so sánh 3 báo giá thi công mà không bị rối để có bảng mẫu cụ thể hơn.

Ba báo giá viết theo ba kiểu thì không so được. Muốn so, phải đưa về cùng một thước.

Bước 1 — dựng danh sách hạng mục chuẩn của riêng bạn. Gộp tất cả hạng mục xuất hiện trong cả ba báo giá thành một danh sách duy nhất.

Bước 2 — điền giá từng bên vào. Ô nào trống nghĩa là bên đó không báo hạng mục ấy. Ô trống chính là thứ bạn đang tìm.

Bước 3 — hỏi lại về mọi ô trống. Câu hỏi đúng: "Hạng mục này bên anh có làm không? Nếu có thì tại sao không có trong báo giá? Nếu không thì ai làm?"

Bước 4 — so lại tổng sau khi đã điền đủ. Đến lúc này, thứ hạng thường đã đổi.

Ba câu hỏi tách người làm thật khỏi người chốt đơn?

"Cho tôi xin bảng khối lượng chi tiết thay vì giá trọn gói."
Người làm thật thường có sẵn, hoặc làm được trong vài ngày. Người báo giá bằng cảm tính sẽ lảng, hoặc nói "làm rồi anh sẽ biết".

"Ghi rõ chủng loại vật tư vào hợp đồng giúp tôi."
Đây là câu hỏi lọc mạnh nhất. Người định dùng vật tư đúng như báo giá thì ghi vào không mất gì. Người định thay bằng loại rẻ hơn sẽ tìm cách trì hoãn.

"Chia thanh toán theo mốc nghiệm thu được không?"
Người tự tin về chất lượng thấy đây là chuyện bình thường — làm xong, được nghiệm thu, được trả tiền. Người phản ứng mạnh với đề nghị này thường có lý do.

Xem thêm cách chia mốc thanh toán theo tiến độ thi công để biết cách chia mốc hợp lý.

Con số nào đáng nhớ khi so sánh báo giá?

Khi ba báo giá chênh nhau dưới 10%, khả năng cao cả ba đều tính đúng phạm vi, khác nhau ở tay nghề và cách làm việc. Chọn theo hồ sơ năng lực và cảm giác hợp tác — xem thêm cách đọc hồ sơ năng lực nhà thầu xây dựng để không bị lừa.

Khi chênh nhau trên 25%, gần như chắc chắn họ đang báo giá cho hai công việc khác nhau. Đừng chọn vội — hãy tìm ra chỗ khác nhau trước.

Chênh trên 40% thì bên rẻ nhất hoặc đã bỏ sót hạng mục lớn, hoặc đang dùng vật tư ở phân khúc khác hẳn.

Câu hỏi thường gặp

Nếu chỉ nhận được một báo giá thì làm sao biết nó có hợp lý không?

Nên chủ động xin thêm ít nhất 2-3 báo giá khác để có cơ sở so sánh, ngay cả khi đã có ý định chọn nhà thầu đầu tiên. Một báo giá đơn lẻ không có gì để đối chiếu, khó biết được liệu mức giá và phạm vi công việc có hợp lý hay không.

Nhà thầu từ chối ghi chi tiết vật tư vào hợp đồng thì có nên tiếp tục hợp tác không?

Nên cân nhắc kỹ. Đây là một trong ba câu hỏi lọc quan trọng ở trên — từ chối ghi rõ chủng loại vật tư thường là dấu hiệu đáng lo hơn là sơ suất thông thường, vì đây là điều khoản không tốn thêm chi phí gì để ghi vào nếu bên báo giá thực sự định dùng đúng vật tư đã nói.

Nói lại cho gọn

Giá rẻ không xấu. Giá rẻ không giải thích được mới đáng lo.

Trước khi ký, bạn chỉ cần trả lời được một câu: "Bên này rẻ hơn bên kia ở chỗ nào, và vì sao?"

Trả lời được thì rẻ là lợi thế thật. Không trả lời được thì phần chênh lệch đó vẫn nằm đâu đó — chỉ là bạn chưa biết mình sẽ trả nó vào lúc nào.