Làm sao biết bị đánh tráo vật liệu

Đánh tráo vật liệu là dạng thất thoát khó phát hiện nhất trong thi công, vì nó xảy ra ở đúng những chỗ chủ nhà không nhìn thấy hoặc không phân biệt được.

Điều cần nói thẳng ngay từ đầu: phần lớn đội thi công làm ăn tử tế. Nhưng cơ chế nghề này khiến việc đánh tráo vừa dễ làm vừa khó bị bắt, nên chủ nhà cần biết cách phòng — không phải để nghi ngờ ai, mà để loại bỏ cám dỗ và tránh hiểu lầm.

Nguyên tắc: phòng lúc mua, không phải bắt lúc lắp

Hầu hết chủ nhà nghĩ đến việc kiểm tra khi đồ đã lắp xong. Đó là lúc muộn nhất và tốn kém nhất.

Khi tủ đã lắp lên tường, muốn biết cốt gỗ bên trong là loại gì thì phải tháo ra. Khi tường đã sơn phủ, không còn cách nào biết lớp lót bên dưới dùng loại nào. Khi sàn đã đổ bê tông, thép bên trong là chuyện của quá khứ.

Ba việc dưới đây làm được ngay từ đầu và hiệu quả hơn mọi cách kiểm tra về sau.

Một — ghi mã sản phẩm vào hợp đồng, không ghi tên chung. "Gỗ công nghiệp phủ melamine" là câu vô nghĩa vì có hàng chục loại chênh nhau vài lần về giá. Phải ghi rõ nhãn hiệu, dòng sản phẩm, mã màu, độ dày. Câu "hoặc tương đương" trong hợp đồng chính là cánh cửa để thay đồ rẻ hơn — nếu bên thi công muốn giữ câu đó thì yêu cầu ghi thêm là mọi thay thế phải được chủ nhà đồng ý bằng văn bản trước.

Hai — yêu cầu chụp ảnh vật tư lúc nhập về công trường. Ảnh chụp kiện hàng còn nguyên tem nhãn, thấy được mã sản phẩm, chụp tại công trường. Việc này gần như không tốn công của bên thi công nhưng loại bỏ được phần lớn khả năng đánh tráo. Đội làm ăn đàng hoàng sẽ không thấy phiền; đội phản ứng mạnh với yêu cầu này là một tín hiệu đáng chú ý.

Ba — giữ hóa đơn mua vật tư. Với các hạng mục giá trị lớn, có thể thỏa thuận là chủ nhà tự mua hoặc cùng đi mua vật tư chính. Cách này minh bạch nhất nhưng đổi lại chủ nhà phải chịu trách nhiệm về số lượng và tiến độ cấp hàng — cần cân nhắc, không phải lúc nào cũng nên làm.

Những chỗ hay bị đổi nhất

Gỗ công nghiệp — chỗ mất tiền lớn nhất trong nội thất

Đây là hạng mục chiếm tỷ trọng cao nhất trong nội thất căn hộ và cũng là chỗ chênh lệch giá lớn nhất giữa các loại.

Điểm mấu chốt: bề mặt và cốt là hai thứ khác nhau. Hai tấm ván nhìn từ ngoài giống hệt nhau có thể có cốt bên trong chênh nhau rất nhiều về giá và về khả năng chịu ẩm.

Cách kiểm thực tế:

• Nhìn vào mép cắt ở chỗ chưa dán cạnh, hoặc mặt trong tủ, hoặc lỗ khoan. Đây là chỗ duy nhất thấy được cốt
• Ván chống ẩm thường có lõi màu xanh lá đặc trưng. Không thấy màu xanh mà hợp đồng ghi chống ẩm là có vấn đề
• Ván dăm có các hạt dăm to nhìn rõ; ván sợi mịn và đồng nhất hơn. Hai loại này khác nhau về giá và độ bền
• Yêu cầu giữ lại một mẩu ván cắt thừa của mỗi loại, ghi rõ dùng cho hạng mục nào. Mẩu này là bằng chứng vật lý nếu về sau có tranh chấp
• Kiểm tem nhãn in trên bề mặt tấm ván lúc còn nguyên, trước khi cắt

Với phụ kiện: bản lề và ray trượt của các hãng có thương hiệu đều có tên hãng dập nổi trên thân kim loại. Mở cánh tủ ra soi bằng đèn pin là thấy. Phụ kiện không nhãn hiệu là loại trôi nổi, và đây là chỗ bị đổi rất phổ biến vì chênh lệch giá lớn mà chủ nhà hầu như không bao giờ kiểm.

Sơn

Sơn bị đổi ở hai chỗ: loại sơn lót và số lớp phủ.

Lớp lót nằm dưới cùng, sơn phủ xong thì không ai biết bên dưới là gì. Trong khi đó lót mới là lớp quyết định độ bám và khả năng chống kiềm.

Số lớp cũng vậy — hợp đồng ghi hai lớp phủ, thi công một lớp thì nhìn ban đầu vẫn đẹp, chỉ sau một thời gian mới xuống màu và lộ vết.

Cách phòng:

• Ghi rõ trong hợp đồng: tên sơn lót, tên sơn phủ, mã màu, số lớp từng loại
• Yêu cầu giữ lại vỏ thùng sơn đã dùng cho đến khi nghiệm thu xong. Đếm vỏ thùng đối chiếu với diện tích và định mức là cách kiểm đơn giản mà hiệu quả
• Chụp ảnh thùng sơn còn nguyên tem lúc mang tới, thấy được tem chống giả
• Có mặt lúc thi công lớp lót, ít nhất một lần

Phần thô — thép, xi măng, chống thấm

Với nhà phố hoặc công trình có phần kết cấu, đây là nhóm nguy hiểm nhất vì sai sót không thể sửa và ảnh hưởng đến an toàn.

Thép — kiểm ba thứ trước khi đổ bê tông: đường kính cây thép, số lượng cây, và khoảng cách giữa các cây. Thép chính hãng có tên nhà sản xuất dập nổi dọc thân cây, lặp lại theo chu kỳ. Đường kính đo bằng thước kẹp; sai số nhỏ thì bình thường, nhưng nhỏ hơn hẳn một cỡ là vấn đề nghiêm trọng.

Việc kiểm thép phải làm trước khi đổ bê tông, và nên có ảnh chụp toàn cảnh lưới thép. Đổ xong rồi thì không còn cách nào kiểm ngoài việc phá ra.

Xi măng — kiểm bao còn nguyên, có tem nhãn, không vón cục, còn hạn sử dụng. Ghi rõ mác xi măng trong hợp đồng.

Chống thấm — đây là hạng mục âm thầm nhất. Làm thiếu lớp thì phải đến mùa mưa hoặc vài tháng sau mới lộ, lúc đó phải đục gạch lên làm lại. Nên có mặt lúc thi công chống thấm, chụp ảnh từng lớp, và yêu cầu ngâm nước thử ít nhất 24 giờ trước khi lát gạch phủ lên.

Dấu hiệu đáng chú ý

Không có dấu hiệu nào chắc chắn, nhưng những điều sau đáng để hỏi lại cho rõ:

• Báo giá thấp hơn hẳn mặt bằng chung mà không giải thích được vì sao. Vật liệu vẫn phải mua theo giá thị trường, nên phần chênh lệch quá lớn thường đến từ chỗ khác
• Từ chối ghi nhãn hiệu và mã sản phẩm cụ thể vào hợp đồng, chỉ muốn ghi chung chung
• Ngại chụp ảnh vật tư lúc nhập hàng, hoặc luôn có lý do để không chụp được
• Vật tư về công trường đã bóc hết tem nhãn, không còn bao bì gốc
• Giục đóng trần, dán cạnh, sơn phủ hoặc đổ bê tông trước khi chủ nhà kịp xem
• Đổi vật liệu rồi mới báo, kèm lý do "loại kia hết hàng"

Riêng lý do hết hàng: có thể là thật. Nhưng cách xử lý đúng là báo trước và chờ chủ nhà đồng ý bằng văn bản, kèm điều chỉnh giá nếu loại thay thế rẻ hơn. Thay rồi mới báo mà giá vẫn giữ nguyên là chuyện khác.

Phát hiện rồi thì làm gì

Bước đầu tiên là thu thập bằng chứng trước khi nói ra. Chụp ảnh rõ chỗ sai, chụp cả bối cảnh để thấy được đó là vị trí nào. Nếu có mẩu vật liệu thì giữ lại. Đối chiếu với điều khoản trong hợp đồng và phụ lục khối lượng.

Bước hai là hỏi trước khi kết luận. Có những trường hợp là nhầm lẫn thật, hoặc thợ phụ lấy sai vật tư. Đưa bằng chứng ra và hỏi thẳng thường giải quyết được nhanh hơn là buộc tội.

Bước ba, nếu đúng là bị đổi: yêu cầu thay lại đúng chủng loại, hoặc giảm trừ phần chênh lệch giá nếu việc thay thế không còn khả thi. Ghi thỏa thuận này thành văn bản, đừng chỉ nói miệng.

Điều quan trọng nhất về mặt thời điểm: xử lý việc này trước khi thanh toán đợt tiếp theo. Đây là lý do vì sao lịch thanh toán nên gắn với nghiệm thu từng đợt thay vì trả theo mốc thời gian.

Cách Sweet Home làm việc này

Trên Sweet Home, vật liệu không nằm trong một câu mô tả chung ở hợp đồng. Mỗi hạng mục trong bảng khối lượng mang theo quy cách vật liệu riêng, và bên thi công tải ảnh vật tư kèm chứng từ theo tiến độ vào đúng hạng mục đó.

Nghĩa là đến lúc nghiệm thu, chủ nhà không phải nhớ lại xem tháng trước đã thống nhất dùng loại gì — mọi thứ nằm cùng một chỗ với công việc tương ứng. Và vì tiền của mỗi đợt chỉ đi sau khi đợt đó được xác nhận đạt, việc phát hiện sai vật liệu vẫn còn kịp có ý nghĩa.

Câu hỏi thường gặp

Chủ nhà tự mua vật tư có tốt hơn không

Minh bạch hơn về giá và chủng loại, nhưng đổi lại chủ nhà phải chịu trách nhiệm về số lượng, chất lượng và tiến độ cấp hàng. Thiếu hàng giữa chừng làm chậm tiến độ thì lỗi thuộc về chủ nhà, và bên thi công có quyền không chịu phạt. Cách cân bằng thường dùng là chủ nhà tự mua vài hạng mục giá trị lớn và dễ kiểm, phần còn lại để bên thi công lo.

Không có chuyên môn thì phân biệt vật liệu kiểu gì

Phần lớn việc kiểm không cần chuyên môn mà cần đúng thời điểm — xem lúc hàng còn nguyên bao bì, còn tem nhãn, chưa lắp đặt. Tem nhãn và mã sản phẩm thì ai cũng đọc được và đối chiếu với hợp đồng được. Riêng phần kết cấu, chống thấm và điện nước âm tường thì nên thuê kỹ sư giám sát độc lập theo buổi.

Ghi nhãn hiệu cụ thể vào hợp đồng có bị nói là làm khó không

Đây là thông lệ bình thường trong xây dựng, không phải làm khó. Mọi hồ sơ mời thầu chuyên nghiệp đều ghi rõ quy cách vật liệu. Bên thi công đàng hoàng thường hoan nghênh vì nó bảo vệ cả họ — tránh việc chủ nhà đòi hỏi vượt quá thứ đã báo giá.

Đã lắp xong mới nghi bị đổi vật liệu thì có kiểm được không

Kiểm được một phần. Cốt gỗ vẫn nhìn được qua mép cắt, lỗ khoan hoặc mặt trong tủ. Phụ kiện mở ra soi tên hãng được. Nhưng sơn lót, thép trong bê tông và chống thấm thì gần như không kiểm được nữa nếu không phá dỡ. Đây là lý do vì sao ba nhóm đó phải kiểm đúng lúc đang thi công.

Có nên lắp camera ở công trường không

Nhiều chủ nhà làm việc này và nó có ích, nhất là khi không đến công trường thường xuyên được. Nhưng nên báo trước cho bên thi công thay vì lắp giấu, vừa đúng phép lịch sự vừa tránh rắc rối. Camera giúp theo dõi tiến độ và nhân lực, còn để kiểm vật liệu thì ảnh chụp cận cảnh tem nhãn vẫn hiệu quả hơn.